,,Pozycja ojca we współczesnej rodzinie”
Obecność ojca w procesie wychowania jest ważna i konieczna, niemal niemożliwa do zastąpienia. Ojciec dostarcza dziecku takich bodźców i wzorów w jego rozwoju społecznym i moralnym, których nie może zaoferować mu matka [Wiczak, 1987: 16].
W związku z funkcjonowaniem w różnych grupach społecznych każdy człowiek pełni określone role społeczne. Do takich ról należą role rodziców i dzieci. Nie są one jednak czymś stałym i na przestrzeni wieków ulegały wielu przeobrażeniom.
Kulturowe wzorce i reprezentacje ojcostwa ewoluowały powoli. Zmiany w kulturze ojcostwa zaszły najpierw na Zachodzie na przełomie lat 70. i 80. ubiegłego wieku. Obecnie widoczne zwiększające się oczekiwania wobec ojcowskiego zaangażowania w opiekę nad małymi dziećmi. Mężczyźni stają się bardziej opiekuńczy, odkrywają bliższe emocjonalne relacje ze swoimi dziećmi, dzielą z matkami radości i trudy opieki nad potomstwem. Według nowego wzorca ojciec odnosi się ze szczególną czułością do niemowlęcia i nie wstydzi się tego okazywać. Ojcostwo nie rozpoczyna się zatem w chwili pojawienia się dziecka w rodzinie, ale już w czasie pla-
nowania potomstwa. Współczesny ojciec towarzyszy kobiecie we wszystkich ciążowych zabiegach i przygotowaniach, często jest również obecny w trakcie porodu [Majka-Rostek, 2011].
Bardzo długo funkcjonował w rodzinie model patriarchalny będący spuścizną kultury starożytnej Grecji i Rzymu, a chrześcijaństwa. Jego charakterystyczną cechą była silna pozycja ojca, który był głową rodziny (pater familias) oraz jej reprezentantem na zewnątrz w życiu społecznym i publicznym. Władza ojca wewnątrz rodziny odznaczała się silnym autorytetem i przyznawała mu funkcję sędziego w sprawach rodzinnych. Miał on decydujący wpływ na przyszłe losy poszczególnych członków rodziny, a jego podstawowym zadaniem było zabezpieczenie materialnego bytu rodzinie [Pospiszyl, 1980: 63].
W rodzinie patriarchalnej więzi ojca z dziećmi miały charakter instrumentalny. To matka pełniła rolę piastunki domowego ogniska i ją z dziećmi łączyły więzi uczuciowe, ojciec natomiast hołdował autokratycznemu stylowi wychowania opierającemu się przede wszystkim na systemie nagród i kar. Zwykle nie wchodził on w głębsze związki ze swoimi dziećmi, a ich wzajemne stosunki miały charakter czysto rzeczowy [Wolicki, 1982: 184].
Upowszechnienie się rodzin nieprodukcyjnych stało się przyczyną klasycznego patriarchalizmu polegającego na zupełnym podporządkowaniu członków rodziny władzy ojca. Podejmując pracę zawodową poza domem przestał on być szefem rodzinnego „zakładu pracy”. W ten sposób rodzina wyzwoliła się spod produkcyjnej władzy ojca i jego wielowiekowej obecności w gronie rodzinnym. Jednak często był on jedynym żywicielem rodziny mógł więc wywierać na nią dość duży wpływ.
Sytuacja ta spowodowała, że życie rodzinne zaczęło koncentrować się przede wszystkim wokół matki, która przebywała na co dzień w domu i kierowała życiem rodzinnym. Ojciec przebywał co prawda większą część czasu poza domem ale jego udział w podejmowaniu ważnych decyzji był jeszcze znaczny. Uniezależnienie rodziny od ojca zaczyna się w momencie wyjścia kobiety na pozarodzinny rynek. Żona uniezależnia się ekonomicznie od męża jednak nie powoduje to egalitaryzmu małżeńskiego. Stopnio-
wo zmieniają się też relacje między rodzicami i dziećmi – młodzież wyzwała się spod arbitralnej władzy starszych, wyraźnie maleje dystans między rodzicami a dziećmi [Tyszka, 2003: 31].
Koniec tradycyjnego, patriarchalnego modelu rodziny przygotowywany był przez wiele różnych przemian historycznych. Za punkt zwrotny tego procesu uznaje się zakończenia II wojny światowej, kiedy ojcowie powrócili do domów, będąc niemal obcymi ludźmi w stosunku do swoich dzieci, wychowywanych przez samotne matki. Przed ojcem stanęły więc nowe zadania, musiał stać się ojcem-wychowawcą. Proces upadku tradycyjnej władzy ojcowskiej pogłębiał się jeszcze w późniejszym okresie, burząc dotychczasowy model ojca jako głowy rodziny [Delumeau, Roche, 1995:
373-377].
Potrzebna była zatem nowa koncepcja ojcostwa. Relacje współczesnego ojca z dziećmi mają charakter bardziej ekspresyjny, uczuciowy. Powodem tego jest niewątpliwie nowy wzór męskości, według którego młody mężczyzna jest wrażliwy, co daje mu szansę pełnienia dojrzałych ról męskich męża i ojca. Ojciec nie pełni w dzisiejszych czasach roli autorytarnej, jest raczej strażnikiem rodzinnego bezpieczeństwa [Pospiszyl, 1996: 17]. Nie można jednak stwierdzić, że ojciec przejął rolę matki, która do tej pory kształtowała uczuciową atmosferę w domu. Stosunki między ojcem a dzieckiem opierają się bowiem na niepowtarzalnej, jakościowo odmiennej więzi i nie można ich porównywać z więzią matki i dziecka.
Mężczyzna staje się ojcem przede wszystkim w sensie psychicznym. Biologiczne ojcostwo nie pociąga żadnych zmian w jego organizmie, zmiany te zachodzą jednak w sferze psychiki i ducha. Pragnąc dziecka przyszły ojciec chce „coś pozostawić po sobie”, przekazać dziecku określone wartości, włączyć je w świat kultury [Ryś, 1997: 69]. To warunkuje w jakimś stopniu role jakie spełnia w rodzinie będą ojcem.
Miłość ojcowska ma nieco inny charakter niż macierzyńska. Przede wszystkim nie jest bezwarunkowa. Ojciec kocha dziecko dlatego, że spełnia ono jego oczekiwania, kocha te cechy, które są zgodne z jego wymaganiami. Od matki różni się też tym, że jego miłość może osłabnąć lub zaniknąć w okresie dorosłości dziecka. Wszystkie te cechy nie oznaczają jednak, że ojcowska miłość jest słabsza ale że pełni w życiu dziecka zupełnie inne funkcje. Jest konieczna, ponieważ stanowi dla dziecka zachętę do dalszego rozwoju i wytycza w jakim kierunku ma ono postępować [Pospiszyl, 1986:
5-9].
Aby zdobyć u dziecka autorytet współczesny ojciec powinien:
- kochać dziecko i wychowywać przez miłość,
- żyć w zgodzie z zasadami i wartościami, które usiłuje wpajać dziecku,
- rozmawiać z dzieckiem, mówić i słuchać, co ono mówi,
- wymagać od dziecka tego, na co dziecko stać,
- nie stosować taki metod jak zastraszanie, zawstydzanie czy ośmieszanie dziecka,
- oceniać konkretne zachowania, a nie „całość” dziecka,
- nie kreować w oczach dziecka wizji własnego nieomylnego autorytetu [Witczak, 1987: 122-127].
Role pełnione przez ojca w rodzinie różnią się nieco w zależności od płci dziecka. Córka od ojca uczy się przede wszystkim, jak układać swe relacje z mężczyznami. Między trzecim a szóstym rokiem życia dziewczynki czują silne romantyczne przywiązanie do ojca, którego uważają za najprzystojniejszego i najbardziej fascynującego mężczyznę na świecie. Wygląd, praca i zainteresowania ojca, jego stosunek do żony i córki kształtują w pewnym stopniu obraz mężczyzny, którego córka będzie chciała w przyszłości poślubić. Dziewczynka potrzebuje zatem przede wszystkim ojca oddanego rodzinie, dla którego jest równie ważna jak syn [Spock, 2000: 50-53].
Bardzo ważną rolę ojciec pełni w życiu syna. W przeszłości zainteresowanie ojca synem wiązało się z koniecznością przekazywania mu fachu i warsztatu pracy. Ojciec musiał syna wiele nauczyć, aby dorobek jego życia nie zmarnował się [Eicherberg, 1998: 64-65]. Dziś ojciec kształtuje osobowość syna, pokazuje mu jak żyć i kształtuje wzór męskości, do jakiego syn będzie dążył w przyszłości.
Ojciec może stać się wzorem osobowym dla dziecka, jego modelem. Zdaniem badaczy bardziej jest modelem dla syna. Chłopcy bez zahamowań identyfikujący się z ojcem, który w ich oczach posiada autorytet mający swe źródło w zdecydowanie męskich cechach zachowania się, są bardziej dojrzali uczuciowo i nie przejawiają stanów lękowych. Na chłopcach bardziej niż na dziewczynkach odbija się długa nieobecność ojca w domu. Udowodniono, iż dorośli mężczyźni dobrze przystosowani społecznie, którzy odnoszą sukcesy, mieli ojców opiekuńczych i poświęcających im wiele czasu, z którymi łączyła ich wewnętrzna więź i zaufanie. Mężczyźni społecznie źle przystosowani zwykle pochodzą z rodzin dysfunkcyjnych, w których rodzice żyli niezgodnie, ojciec zaś był mało opiekuńczy, słaby i neurotyczny [Bławat, 1999: 93-99].
Ojcostwo zobowiązuje ojca, aby dziecku, któremu przekazał życie towarzyszył na drodze rozwoju aż ku pełnej dojrzałości, zawsze szanując jego godność. Wyłącznie ojciec, który jest w bliskiej relacji ze swym dzieckiem już od okresu prenatalnego i wczesnego dzieciństwa zna jego upodobania, gdyż zna intuicyjnie mechanizmy myślowe dziecka.
Dla syna to ojciec jest wzorem męskości, ojcostwa i tego, jak być mężem. Dla córki matka stanowi wzór kobiecości, macierzyństwa i tego, jak być żoną. Edukacja ta może przebiegać w sposób formalny i nieformalny, ale często nieformalne nauczanie wywiera na dziecko większy wpływ, gdyż to, co odbiera ono zmysłami, może docierać do najgłębszych pokładów jego osobowości.
Dorastający chłopcy potrzebują dobrego wzoru zwłaszcza w okresie dojrzewania. Poszukują super-bohatera, którego mogliby naśladować, imponującego im idola. Jeśli ojciec jest dostępny i wystarczająco atrakcyjny, wybiorą go. Jeśli jednak nie można na nim polegać, a on nie interesuje się nimi, dyskwalifikuje siebie jako wzór. Wówczas chłopcy szukają innego przywódcy, z którym będą mogli się utożsamić i może to być ktoś niewłaściwy [Bławat, 1999: 93-99].
Konieczność uczestniczenia ojca w procesie wychowania dziecka uznawana jest za jedną z podstawowych prawd pedagogicznych znanych od najdawniejszych czasów. Zagadnienie wpływu ojca na rozwój psychiczny dziecka jest więc coraz lepiej opisanym zagadnieniem przez literaturę naukową. Liczne badania wskazują, iż w miarę rozwoju dziecko spostrzega u ojca coraz więcej cech, które mu imponują i staje się on dla niego atrakcyjną osobą, wartą naśladowania. Naśladując ojca dziecko uczy się funkcjonowania w społeczeństwie i przestrzegania zastanych tam reguł [Gaś, 1995: 117-128].
W miarę dalszego dojrzewania społeczno-moralnego dziecka, ojciec przestaje oddziaływać na jego psychikę jako konkretna osoba, ale staje się symbolem. Moment, w którym do tego dochodzi traktowany jest jako początek najważniejszego etapu rozwoju. Im bardziej dziecko pokocha ojca i przyswoi sobie jego poglądy i zasady, tym łatwiej stworzy sobie jego symbol, umożliwiający mu właściwe przystosowanie się do warunków życia społecznego. Pociąga to za sobą prawidłowe tworzenie relacji z innymi w dorosłym życiu [Gaś, 1995: 117-128].
Badania nad osobowością dzieci, które pozbawione były kontaktów z ojcem i jego miłości wskazują liczne jej zaburzenia. Są to:
- zaburzenia związane z przystosowaniem się do pełnienia ról społecznych,
- mniej dojrzałe formy zabawowe,
- trudności w przystosowaniu się do wymagań panujących w grupie,
- mniejsza samodzielność,
- brak poczucia bezpieczeństwa, lękliwość,
- nieumiejętność sprostania stawianym obowiązkom,
- częste niepowodzenia w nauce,
- niedojrzałość społeczna,
- brak osobowego wzoru mężczyzny,
- homoseksualizm,
- trudności z właściwym pojęciem roli kobiety i pełne zidentyfikowanie się z nią,
- wcześniejsze rozpoczęcie życia płciowego, większe zainteresowanie mężczyznami u kobiet [Pospiszyl, 1980: 147-155]; [Rembowski, 1986: 177].
Rola ojca jest więc niepodważalna. Ma on być przede wszystkim wychowawcą. Jego zadaniem, analogicznie do biologicznego zrodzenia dziecka przez matkę, jest „rodzić” je jako nową istotę przez wychowanie. Rolą ojca jest wytwarzanie w rodzinie atmosfery bezpieczeństwa, uczestniczenie we wszystkich aspektach życia rodzinnego [Delumeau, Roche, 1995:
390].
Chodów 20 .09.2018r.